Διακόσια χρόνια μετά την Έξοδο, το Μεσολόγγι εξακολουθεί να συγκινεί και να εμπνέει — όχι μόνο ως ιστορικό γεγονός, αλλά ως παγκόσμιο σύμβολο ελευθερίας.
Η Δρ. Σπυριδούλα Δημητρίου, συνεπιμελήτρια της μεγάλης επετειακής έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη, μιλά στο MessolonghiNews για τη δύναμη της τέχνης, τον φιλελληνισμό και τη βαθιά προσωπική της σχέση με την Ιερή Πόλη.
Η Dr. Σπυριδούλα Δημητρίου ξεναγεί τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνο Τασούλα, στα εγκαίνια της επετειακής έκθεσης του Μουσείου Μπενάκη για τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου.
Η έκθεση «Μεσολόγγι 1826 – 200 χρόνια από την Έξοδο» στο Μουσείο Μπενάκη αποτελεί έναν από τους πιο ουσιαστικούς «κρίκους» της επετειακής αλυσίδας του 2026, φωτίζοντας όχι μόνο το ίδιο το ιστορικό γεγονός, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό εγγράφηκε στη συλλογική μνήμη της Ευρώπης.
Επιμελητές της έκθεσης μαζί με την κυριά Σπυριδούλα Δημητρίου είναι οι Δρ. Κωνσταντίνος Στεφανής και Δρ. John Robertson
Ταυτόχρονα ο κατάλογος που συνοδεύει την έκθεση αποτελεί, κατά την άποψή μας. μια σημαντική συμβολή στη διατήρηση και διάδοση της ιστορικής μνήμης και κυρίως ένα χρήσιμο “εργαλείο” για τους ιστορικούς ερευνητές.
Μέσα από σπάνια έργα, χαρακτικά, βιβλία και πολύτιμα τεκμήρια, ξεδιπλώνεται η πορεία του φιλελληνισμού και αναδεικνύεται η μετατροπή του Μεσολογγίου σε ένα διαχρονικό, παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας.
Η Δρ. Σπυριδούλα Δημητρίου, με καταγωγή από το Μεσολόγγι και ακαδημαϊκή διαδρομή στη Μελβούρνη, μιλά στο MessolonghiNews για τη σημασία της έκθεσης, αλλά και για τη βαθιά προσωπική της σύνδεση με την Ιερή Πόλη. Μια μια σχέση που ξεκίνησε από μια παιδική επίσκεψη και εξελίχθηκε σε καθοριστικό ερέθισμα για τη στροφή της από την οικονομία στην ιστορία της τέχνης.
Αναλυτικά η συνέντευξη που μας παραχώρησε:
Ποια ήταν η βασική ιδέα πίσω από τη δημιουργία της έκθεσης «Μεσολόγγι 1826 – 200 χρόνια από την Έξοδο» στο Μουσείο Μπενάκη;
Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, με αφορμή τα 200 χρόνια από την Έξοδος του Μεσολογγίου, είχε δύο βασικούς στόχους: αφενός να αναδείξει την εξέλιξη της φιλελληνικής εικονογραφίας — από την εξιδανίκευση της αρχαιότητας έως τη δυναμική, πολιτικοποιημένη στήριξη του Αγώνα — και αφετέρου να φωτίσει πώς το Μεσολόγγι καθιερώθηκε ως παγκόσμιο σύμβολο ηρωισμού και θυσίας.
Η Έξοδος αποτέλεσε ένα γεγονός που συγκλόνισε όχι μόνο την Ευρώπη αλλά και ολόκληρο τον κόσμο, ενσαρκώνοντας σε μία πράξη το πνεύμα του Αγώνα για την ανεξαρτησία. Μέσα από τις φιλελληνικές απεικονίσεις, μετατράπηκε σε σύμβολο πνευματικής αντοχής, ενισχύοντας τη διεθνή υποστήριξη προς την Ελληνική Επανάσταση και προσδίδοντας στην τραγωδία της 10ης Απριλίου 1826 παγκόσμια διάσταση.
Διακόσια χρόνια μετά την Έξοδο, γιατί πιστεύετε ότι το Μεσολόγγι εξακολουθεί να συγκινεί τόσο έντονα την ευρωπαϊκή ιστορική και καλλιτεχνική μνήμη;
Σήμερα, αυτές οι εικόνες διατηρούν αναλλοίωτη τη διαχρονική τους σημασία για την ανάδυση του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Μας θυμίζουν όχι μόνο το τίμημα της ελευθερίας, αλλά και τη διαχρονική δύναμη της τέχνης να συγκινεί, να εμπνέει και να διαμορφώνει την ιστορική συνείδηση.
Μέσα από τα έργα της έκθεσης, το Μεσολόγγι μας διδάσκει ότι η αντίσταση δεν είναι μόνο αντίδραση —αλλά πράξη απελευθέρωσης.
Η αντίδραση είναι επίσης το θάρρος της προσπάθειας και δύναμη να οραματιζόμαστε μια καλύτερη ζωή.
Η αντίσταση των υπερασπιστών, ο ηρωισμός και η αποφασιστικότητά τους αμάσως έγινε πηγή έμπνευσης για την συλλογική μνήμη.
Όταν ο Υψηλάντης έμαθε ότι έπεσε το Μεσολόγγι, διακήρυξε από το Επίδαυρο: «Το στήθος κάθε Έλληνα είναι ένα δεύτερο Μεσολόγγι!»
Και με αυτό έδειξε ότι η ήττα δεν σημαίνει απαραίτητα το τέλος και ότι μπορεί να γίνει πηγή δόξας, νοήματος και δημιουργικής δύναμης.
Δύο αιώνες μετά την Έξοδο, το πνεύμα του Μεσολογγίου μάς εμπνέει να φυλάξουμε με θάρρος την αξιοπρέπεια.
Είθε το παράδειγμα του Μεσολογγίου να συνεχίσει να εμπνέει μέσα από την τέχνη και ως διαχρονικό σύμβολο αντίστασης, αλληλεγγύης και ανυπότακτου πνεύματος.
Στο εισαγωγικό σας σημείωμα στον κατάλογο της έκθεσης αναφέρετε ότι η πτώση του Μεσολογγίου λειτούργησε ως ισχυρό σύμβολο θυσίας και αντίστασης. Πώς διαμορφώθηκε αυτή η συμβολική διάσταση στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη της εποχής;
Οι φιλέλληνες καλλιτέχνες αναζωπύρωσαν την ηρωική εικόνα του Μεσολογγίου, μετατρέποντας την ήττα σε σύμβολο αφοσίωσης στην ελευθερία.
Αυτή η ηρωική διάσταση πέρασε και στην ελληνική τέχνη, όπως βλέπουμε στον πίνακα του Βρυζάκη, «Έξοδος του Μεσολογγίου», που εκτίθεται σήμερα στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο.
Εκεί, η πτώση του Μεσολογγίου αποτυπώνεται ως διπλή ιστορία μαρτυρίου και θριάμβου — μια στιγμή γενναιότητας που αγγίζει τη φαντασία και τη συνείδηση των θεατών.
Μέσα από την τέχνη, η Ελληνική Επανάσταση παρουσιάζεται ως ο αγώνας ενός μικρού χριστιανικού λαού απέναντι στην υπερδύναμη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κάθε πινέλο, κάθε σκηνή, φωτίζει την αταλάντευτη επιμονή των Ελλήνων μπροστά στις δυσκολίες, ενώ η ιστορία τους γίνεται κάλεσμα για διεθνή συμπαράσταση.
Η Έξοδος, με τις τραγικές ανατινάξεις όσων προτίμησαν τον θάνατο παρά την υποταγή, αποτυπώνει με συγκλονιστικό τρόπο το πνεύμα της αντίστασης. Καθώς η Επανάσταση προχωρεί, το Μεσολόγγι μετατρέπεται σε σύμβολο, σε μάρτυρα και φάρο ελπίδας. Οι καλλιτέχνες συνεχίζουν να το παρουσιάζουν όχι απλώς ως «πεσμένη πόλη», αλλά ως ζωντανή απόδειξη της αξίας, της αντοχής και του αδιάκοπου αγώνα του ελληνικού λαού.
Η έκθεση παρουσιάζει έργα ζωγραφικής, χαρακτικά, χάρτες, βιβλία και άλλα τεκμήρια. Ποια είναι τα σημαντικότερα ή πιο σπάνια εκθέματα που θα συναντήσει ο επισκέπτης;
Ας εστιάσουμε σε δύο γερμανικές λιθογραφίες.
Ο γερμανικός φιλελληνισμός ξεκίνησε ως θαυμασμός για το αισθητικό ιδεώδες της αρχαίας Ελλάδας και εξελίχθηκε σε σύμβολο πολιτικής απελευθέρωσης.
Ο ενθουσιασμός των γερμανών καλλιτέχνων εντάθηκε μετά την αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας (1830) και την άνοδο του Όθωνα (1832)
Τα χαρακτικά του P. C. Geissler, και του Peter Johann Nepomuk Geiger, δείχνουν με εντυπωσιακό τρόπο πώς το Μεσολόγγι λειτουργούσε ως σύμβολο ηρωισμού κατά τον 19ο αιώνα, δημιουργώντας παράλληλα μια οπτική συνέχεια με άλλα έργα της εποχής, που μνημονεύουν την κατάκτηση της πόλης.
Στη λιθογραφία του Geiger (ΑΡ. ΚΑΤ. 96), η λεζάντα αναφέρει:
«Ενώ οι ηρωικοί αγωνιστές εκπορεύονται την πόλη, οι γυναίκες και οι ηλικιωμένοι άνδρες πυρπολούν τις πυριτιδαποθήκες».
Στη σύνθεση, δύο βαρέλια με μπαρούτι αναφλέγονται· το ένα βρίσκεται στο πρώτο επίπεδο, ενώ στο δεύτερο μια γυναίκα στο κέντρο βάζει φωτιά.
Εκείνη στέκεται αγέρωχη, κρατώντας έναν ηλικιωμένο στην αγκαλιά της, τη στιγμή που το βαρέλι εκ-ρή-γνυ-ται βίαια.
Η απελπισία του πλήθους γίνεται ορατή, ενώ τα σώματα των ηρώων παραμένουν αλώβητα.
Η ενδυμασία και τα χαρακτηριστικά του προσώπου της γυναίκας παραπέμπουν σε άγαλμα της κλασικής εποχής.
Το στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς που φορά στο κεφάλι, και τα λυτά της μαλλιά ανήκουν στο εικονογραφικό λεξιλόγιο της Μαριάν από την εποχή της Δεύτερης Γαλλικής Δημοκρατίας (1848-1852), και συμβολίζοντας αντοχή και ελευθερία.
Ο ιερέας στο βάθος κρατά έναν σταυρό και δείχνει προς τον ουρανό, προαναγγέλλοντας την πνευματική λύτρωση των συγκεντρωμένων.
Η σύνθεση του Geissler (ΑΡ. ΚΑΤ. 95) αντιμετωπίζει κι αυτή το θέμα της αυτοπυρπόλησης των πολιτών.
Η αυτοπυρπόληση δεν αποτελούσε απλώς ιστορικό γεγονός — έγινε σύμβολο της ελληνικής γενναιότητας, της ανυπακοής και της ηθικής επιλογής, τονίζοντας τον θάνατο αντί για τη σκλαβιά.
Η σύνθεση του Geissler (ΑΡ. ΚΑΤ. 95) κατευθύνει την προσοχή του θεατή στους τελευταίους, εξαντλημένους αλλά ηρωικούς αγωνιστές του Μεσολογγίου, μαζί με γυναίκες και παιδιά, ενώ οι Οθωμανοί εισέρχονται με υψωμένα γιαταγάνια.
Στα έργα αυτά, ο ηρωισμός αποκαλύπτεται μέσα από τη δοκιμασία, ενώ η αυτοθυσία εκφράζει την αντίσταση και την επιλογή του θανάτου αντί της υποδούλωσης.
Πολλά από τα έργα προέρχονται και από ιδιωτικές συλλογές.Πόσο δύσκολο ήταν να συγκεντρωθεί αυτό το υλικό και τι καινούργιο φέρνει στη μελέτη της ιστορίας του Μεσολογγίου;
Η συγκέντρωση έργων από ιδιωτικές συλλογές δεν ήταν καθόλου δύσκολο, στην πραγματικότητα οι περισσότεροι συλλέκτες, όταν τους προσεγγίσαμε, ήταν πολύ χαρούμενοι που τα έργα τους συμμετείχαν σε αυτήν την έκθεση.
Αλλά επιτρέψτε μου σε παρακαλώ να μιλήσω για το προσωπική μου πορεία στην τέχνη και στο Μεσολόγγι – μια προσπάθεια που αποτελεί την ολοκλήρωση δέκα χρόνων έρευνας για το διδακτορικό μου.
Κατά τη διάρκεια της έρευνας άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμουν τα έργα που απεικονίζουν τις εκρήξεις στο Μεσολόγγι τη νύχτα της Εξόδου, ιδιαίτερα εκείνα που αναφέρονται στους μαχητές που επέλεξαν τον θάνατο αντί της παράδοσης – είτε γιατί ήταν ηλικιωμένοι είτε γιατί δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν στη συλλογική απόφαση να σπάσουν τον οθωμανικό κλοιό, όταν είχε πλέον φανεί ότι η ήττα ήταν αναπόφευκτη. Αυτά τα έργα έχουν καταστεί από τα πιο ισχυρά σύμβολα της ελληνικής αντίστασης.
Με γοήτευσαν, καθώς παρατήρησα ότι η στιλιζαρισμένη απεικόνιση των εκρήξεων σε πολλά έργα προσδίδει έναν τόνο ταυτόχρονα εορταστικό και ευλαβικό. Η ανύψωση αυτών των ελεύθερων ψυχών προς τον ουρανό μετά την έκρηξη στις δύο πυριτιδαποθήκες υπήρξε η τελευταία, ηχηρή τους πράξη αντίστασης απέναντι στους Οθωμανούς.
Στην έκθεση αναδεικνύεται και ο ρόλος του φιλελληνισμού στην Ευρώπη του 19ου αιώνα. Με ποιους τρόπους οι εικόνες του Μεσολογγίου επηρέασαν το φιλελληνικό κίνημα; Επίσης, στο κείμενό σας σημειώνετε ότι οι εικόνες του Μεσολογγίου λειτούργησαν ως εργαλείο πολιτικής και συναισθηματικής κινητοποίησης στη Δύση. Μπορούμε να πούμε ότι η τέχνη συνέβαλε ουσιαστικά στη διεθνή υποστήριξη της Ελληνικής Επανάστασης;
Τα γεγονότα από το 1821 έως το 1826 ανέδειξαν την πόλη στο προσκήνιο της διεθνούς πολιτικής, σε μια περίοδο όπου ο φιλελευθερισμός και ο εθνικισμός βρίσκονταν σε άνοδο, και το Μεσολόγγι έγινε σύμβολο όχι μόνο του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία αλλά και των καθολικών αρχών της ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης.
Καθοριστικός ρόλος ανήκε στους φιλέλληνες καλλιτέχνες, οι οποίοι υποστήριξαν τον ελληνικό αγώνα και ενθάρρυναν την αντίσταση κατά του Συνεδρίου της Βιέννης του 1815, το οποίο όριζε ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έπρεπε να παραμένουν αυστηρά ουδέτερες απέναντι σε οποιαδήποτε νέα εξέγερση στην ήπειρο μετά τις αναταραχές των Ναπολεόντειων Πολέμων.
Οι πολιτικοποιημένοι φιλέλληνες καλλιτέχνες επιδίωκαν να κινητοποιήσουν τη δημόσια γνώμη ενάντια στις κυβερνητικές πολιτικές, χρησιμοποιώντας την τέχνη τους για να αμφισβητήσουν την ευαισθησία εκείνων που ήταν ικανοποιημένοι να συμβιβαστούν με την οθωμανική κυριαρχία πάνω στον ελληνικό πληθυσμό.
Ένας απλός και πολύ συγκεκριμένος τρόπος με τον οποίο οι εικόνες του Μεσολογγίου επηρέασαν το Φιλελληνικό κίνημα είναι το γεγονός ότι σκηνές της Εξόδου και της καταστροφής της πόλης πωλούνταν προς ενίσχυση του ελληνικού αγώνα. Μία από αυτές εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, ενώ για όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να επισκεφθούν την έκθεση, αντίγραφό της υπάρχει στη Δημοτική μας Πινακοθήκη.
Η συγκεκριμένη λιθογραφία, με τίτλο «Μεσολόγγι, 23 Απριλίου 1826», σχεδιάστηκε από τον Follenweider και χαράχθηκε από τον Merian. Εκδόθηκε και διατέθηκε στο κοινό προς υποστήριξη της ελληνικής ανεξαρτησίας, όπως μαρτυρεί και η σχετική περιθωριακή επιγραφή της.
Ο Fonville αποδίδει τα γαλήνια νερά της λιμνοθάλασσας, εξυψώνοντας ταυτόχρονα το Μεσολόγγι σε ένα ιδεατό, ηρωικό προπύργιο, καθώς αναπαριστά την αρχιτεκτονική και τις οχυρώσεις όχι όπως ήταν στην πραγματικότητα, αλλά όπως τις φανταζόταν. Η σκηνή απεικονίζει την καταστροφή της πόλης μετά την παραβίαση των τειχών από τους Οθωμανούς.
Στο πρώτο πλάνο διακρίνεται μια μικρή νησίδα με διάσπαρτους ανθρώπινους σκελετούς — σαφής αναφορά στη μάχη της Κλείσοβας (25 Μαρτίου). Στα αριστερά εικονίζεται το νησάκι Βασιλάδι, το οποίο είχε καταληφθεί έναν μήνα νωρίτερα.
Η συλλογική απόφαση των υπερασπιστών του Μεσολογγίου να πραγματοποιήσουν την Έξοδο, όταν πλέον η ήττα φαινόταν αναπόφευκτη, αναδείχθηκε σε ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της Ελληνικής Επανάστασης και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη φιλελληνική τέχνη, όπου το Μεσολόγγι προβάλλεται ως διαχρονικό σύμβολο του ηρωισμού.
Οπότε, σκηνές από το επαναστατημένο Μεσολόγγι παρακίνησαν τη Δύση να υποστηρίξει τους Έλληνες στον αγώνα τους.
Το Μεσολόγγι αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς καλλιτέχνες της εποχής. Ποιες μορφές ή ποια γεγονότα της πολιορκίας και της Εξόδου κυριαρχούν περισσότερο στη φιλελληνική εικονογραφία;
Τρία επεισόδια αναδεικνύονται ως καθοριστικά στην καλλιτεχνική αποτύπωση της Πτώση του Μεσολογγίου εκείνης της νύχτας: η Έξοδος όσων διέθεταν ακόμη τη δύναμη να διασπάσουν τον οθωμανικό κλοιό· οι εκρήξεις στις πυριτιδαποθήκες από εκείνους που, εξαντλημένοι, δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν· και, πιο σπάνια, οι σκηνές της άφιξης των επιζώντων στα γύρω βουνά, όπου κατόρθωσαν να βρουν σωτηρία.
Συνολικά, οι απεικονίσεις αυτές προβάλλουν πράξεις ύψιστου θάρρους και αντοχής, μεταμορφώνοντας την πτώση του Μεσολογγίου σε διαχρονικό σύμβολο της αδιάκοπης επιδίωξης της πολιτικής ελευθερίας. Στην τέχνη, το Μεσολόγγι αποτυπώνει το δέος που γέννησαν οι ηρωικές πράξεις των αγωνιστών και αναδεικνύει τη θυσία τους ως πηγή συλλογικής μνήμης και έμπνευσης.
Πέρα από τη δραματική ιστορία της πολιορκίας, η έκθεση επιχειρεί να φωτίσει και την πολιτισμική και ιδεολογική διάσταση του γεγονότος. Τι νέο μαθαίνουμε σήμερα για τον τρόπο που η Ευρώπη «είδε» το Μεσολόγγι τον 19ο αιώνα;
Προσωπικά – με βοηθά να εστιάζω την προσοχή μου – σε κάποιες έννοιες θετικές – δηλαδή – αξιοπρέπεια απέναντι στις δυσκολίες – να διατηρώ το θάρρος της προσπάθειας – να υποστηρίζω κάποιες αρχές. Είθε το παράδειγμα του Μεσολογγίου να συνεχίσει να εμπνέει — ως διαχρονικό σύμβολο αντίστασης, αλληλεγγύης και ελεύθερου πνεύματος.
Ποια είναι η σημασία του γεγονότος ότι μια τέτοια έκθεση οργανώνεται ακριβώς στα 200 χρόνια από την Έξοδο;
Για μας που έχουμε δυνατούς σύνδεσμους με τον τόπο, κάθε επέτειος έχει την ίδια σημασία· τιμούμε όλους όσους αγωνίστηκαν για την ελευθερία.
Το θέμα του Μεσολογγίου και της τέχνης είναι ένα τεράστιο αντικείμενο έρευνας – με πολύ υλικό που παραμένει ακόμη ανεξερεύνητο. Η επέτειος των 200 ετών από την Έξοδο αποτελεί μια εξαιρετική ευκαιρία για να τραβήξουμε την προσοχή του κοινού μέσω αυτής της έκθεσης. Ελπίζω ότι θα ενθαρρύνει περαιτέρω έρευνα.
Θεωρείτε ότι η έκθεση μπορεί να συμβάλει ώστε το Μεσολόγγι να αναδειχθεί ακόμη περισσότερο διεθνώς ως τόπος ιστορικής μνήμης και φιλελληνισμού;
Το ζήτημα δεν είναι η περαιτέρω διεθνής προβολή του Μεσολογγίου, αλλά πώς θα συνεχίσουμε να τιμούμε τους υπερασπιστές του 1826 και να διασφαλίζουμε τη διαρκή αναγνώριση της διαχρονικής συμβολής του Μεσολογγίου στη νεοελληνική συνείδηση. Εξίσου καθοριστικός είναι ο ρόλος που έχει διαδραματίσει το Μεσολόγγι στην εικονογραφία του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, διαμορφώνοντας την οπτική αφήγηση μιας κοινής εθνικής ταυτότητας.
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να κρατήσει ο επισκέπτης φεύγοντας από την έκθεση;
Η έκθεση αυτή μας δίνει την ευκαιρία να στοχαστούμε πώς αποτυπώθηκε το Μεσολόγγι από τους Φιλέλληνες καλλιτέχνες της εποχής — πολλοί εκ των οποίων δεν επισκέφθηκαν ποτέ την Ελλάδα, αλλά συγκινήθηκαν βαθιά από τον αγώνα των Ελλήνων για πολιτική ανεξαρτησία.
Εάν δώσουμε προσοχή, οι ψυχές των υπερασπιστών του Μεσολογγίου το 1826 εξακολουθούν να μας απευθύνονται.
Θα ήθελε επίσης να προβληματιστεί ο επισκέπτης σχετικά με το τι θέλουμε να μας προσδιορίζει ως έθνος.
Τέλος, ποια είναι η προσωπική σας σχέση με το θέμα του Μεσολογγίου και τι σημαίνει για εσάς η συμμετοχή σας στην επιμέλεια αυτής της επετειακής έκθεσης;
Η προσωπική μου σύνδεση με το θέμα είναι ότι η καταγωγή μου είναι από εδώ, αν και γεννήθηκα και ζω στην Αυστραλία. Το ζήτημα της πολιτισμικής ταυτότητας βρισκόταν στο επίκεντρο της σκέψης μου από μικρή.
Αυτή η έκθεση ενίσχυσε την αίσθηση του ανήκειν για μένα και με βοήθησε στον δρόμο της αυτογνωσίας.
Είμαι περήφανη που μπόρεσα να συμβάλω στην Έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, που τιμά τη 200ή επέτειο της πτώσης του Μεσολογγίου.
O Βύρωνας είπε: «Αν είμαι ποιητής, ο αέρας της Ελλάδας με έκανε να γίνω». Εγώ, ξεκινώντας την καριέρα μου ως οικονομολόγος, βρήκα στο Μεσολόγγι την έμπνευση που με έκανε ιστορικό της τέχνης.
Δημήτρης Μαλαβέτας
