«Χωρίς την Έξοδο του Μεσολογγίου, φοβάμαι ότι η Επανάσταση θα είχε χαθεί» – Τι είπε στον Δημήτρη Μαλαβέτα για τον φιλελληνισμό, το συνέδριο και την περιορισμένη συμμετοχή των κατοίκων

«Όσο και να μιλάμε για το Μεσολόγγι, για τις πολιορκίες του και για την Έξοδο, θα υπάρχει πάντα λόγος να μιλήσουμε πάλι και πάλι και πάλι». Με αυτή τη φράση ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Παντελής Μπουκάλας περιγράφει στο MessolonghiNews τη διαχρονική ανάγκη μελέτης της Εξόδου και του ιστορικού αποτυπώματος του Μεσολογγίου.

Στη συνέντευξη που παραχώρησε στον Δημήτρη Μαλαβέτα, στο περιθώριο του τετραήμερου επιστημονικού συνεδρίου για τη Διακοσιοστή Επέτειο της Εξόδου, ο Παντελής Μπουκάλας μιλά για την οικουμενική ακτινοβολία της θυσίας των Ελεύθερων Πολιορκημένων, τον φιλελληνισμό, τον Μπάυρον και τον Μάρκο Μπότσαρη, αλλά και για το «βαρύ νόημα» που εξακολουθεί να φέρει το Μεσολόγγι δύο αιώνες αργότερα.

Παράλληλα, δεν κρύβει την απογοήτευσή του για την περιορισμένη παρουσία των κατοίκων στις εργασίες του συνεδρίου, επισημαίνοντας τόσο την ανάγκη μεγαλύτερης προβολής της διοργάνωσης μέσα στην πόλη όσο και τη δυνατότητα ενεργότερης συμμετοχής των σχολείων.

Οι εργασίες του τετραήμερου διεθνούς συνεδρίου συνεχίζονται και ολοκληρώνονται αύριο, Κυριακή 4 Οκτωβρίου, με τις τελευταίες επιστημονικές εισηγήσεις και δράσεις του προγράμματος, κλείνοντας μια διοργάνωση που έχει φέρει στο Μεσολόγγι πανεπιστημιακούς και ερευνητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό, με επίκεντρο την Έξοδο και τη διεθνή απήχησή της.

«Το αποτύπωμα του Μεσολογγίου το 1826 ήταν οικουμενικό»

Για τον Παντελή Μπουκάλα, η Έξοδος δεν αποτελεί ένα γεγονός που περιορίζεται στην ελληνική ιστορία.

Όπως τονίζει:

«Ήταν ένα πραγματικά συγκλονιστικό γεγονός στην ιστορία όχι της Ελλάδας μόνο, της Ευρώπης, και μπορούμε να πούμε και του κόσμου, γιατί το αποτύπωμά του ήταν οικουμενικό».

Αυτή ακριβώς τη διάσταση, σύμφωνα με τον ίδιο, επιχειρεί να αναδείξει και το συνέδριο, με τη συμμετοχή επιστημόνων από διαφορετικές χώρες και μελέτες για την επίδραση που άσκησαν το Μεσολόγγι και η Έξοδος πολύ πέρα από τα ελληνικά σύνορα.

«Δεν αντέχουμε το ίδιο το νόημα του Μεσολογγίου»

Μία από τις ισχυρότερες τοποθετήσεις του αφορά το ίδιο το βάρος της ιστορικής κληρονομιάς του Μεσολογγίου.

«Η πυρά που άναψε στο Μεσολόγγι έγινε αίγλη, έγινε μια φωτεινή άλως, ας πούμε, που μερικές φορές αυτό το φως είναι τόσο τρομακτικό που δεν το αντέχουμε. Δηλαδή δεν αντέχουμε το ίδιο το νόημα του Μεσολογγίου. Είναι πολύ βαρύ και οι ώμοι μας καμιά φορά πέφτουνε».

Γι’ αυτό, όπως εξηγεί, απαιτείται συνεχής επιστροφή στις πηγές και νέα μελέτη της ιστορίας. Η καταγωγή από το Μεσολόγγι ή την Αιτωλοακαρνανία δεν συνεπάγεται αυτομάτως και γνώση της ιστορικής παρακαταθήκης του τόπου.

«Το ότι είμαστε Μεσολογγίτες ή Αιτωλοακαρνάνες ή οτιδήποτε, δεν σημαίνει ότι τα ξέρουμε. Σημαίνει ότι πρέπει, οφείλουμε να προσπαθήσουμε να μάθουμε για τους παππούδες μας, για τις γιαγιάδες μας, πώς κατάφεραν αυτό το απίστευτο θαύμα».

«Χωρίς την Έξοδο του Μεσολογγίου, φοβάμαι ότι η Επανάσταση θα είχε χαθεί»

Απαντώντας στο ερώτημα γιατί το Μεσολόγγι απέκτησε αυτή τη μοναδική θέση στην ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, ο Παντελής Μπουκάλας υπενθυμίζει ότι πράξεις αυταπάρνησης και αυτοθυσίας σημειώθηκαν σε ολόκληρη την επαναστατημένη Ελλάδα.

Στο Μεσολόγγι, όμως, δημιουργήθηκαν ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες, οι οποίες επέτρεψαν, όπως λέει, «στον άνθρωπο να ξεπεράσει τον εαυτό του».

Και προχωρά σε μια ιδιαίτερα σημαντική εκτίμηση:

«Χωρίς την Έξοδο του Μεσολογγίου, πιστεύω, φοβάμαι ότι η Επανάσταση θα είχε χαθεί».

Οι εμφύλιες συγκρούσεις είχαν ήδη προκαλέσει βαθιές πληγές, τα δάνεια είχαν σπαταληθεί και σημαντικοί στρατιωτικοί παράγοντες είχαν απομακρυνθεί από τα πεδία των μαχών εξαιτίας των αντιπαραθέσεων. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, στο Μεσολόγγι κατάφερε τελικά να επικρατήσει, σύμφωνα με τον Παντελή Μπουκάλα, «το κοινό πνεύμα της προσφοράς, της θυσίας».

Η «εμπόλεμη δημοκρατία» του Μεσολογγίου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο χαρακτηρισμός που χρησιμοποιεί για την κοινωνία της πολιορκημένης πόλης: «εμπόλεμη δημοκρατία».

«Ο καθένας δεν πολεμούσε για τον εαυτό του και τη δική του οικογένεια μόνο, πολεμούσε και για την οικογένεια του διπλανού του, τον ήξερε δεν τον ήξερε».

Υπενθυμίζει μάλιστα ότι μέσα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι εκδιδόταν εφημερίδα που ασκούσε κριτική ακόμη και στην επαναστατική κυβέρνηση, ενώ αναφέρεται και στην ιδιαίτερα προσεκτική στάση του Ιωάννη-Ιακώβου Μάγερ.

Για τον ίδιο, όλα αυτά αποτελούν ακόμη μία ένδειξη ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πλευρές της ιστορίας του Μεσολογγίου που απαιτούν βαθύτερη έρευνα:

«Υπάρχουν ακόμα πτυχές της μεσολογγίτικης ιστορίας που χρειάζονται ξανασκάψιμο, να βγούνε όλες οι στρώσεις».

Η απογοήτευση για τη συμμετοχή των κατοίκων

Η συζήτηση πέρασε και από την ιστορία στη σημερινή πραγματικότητα.

Ερωτηθείς για το αποτύπωμα που μπορεί να αφήσει το συνέδριο, ο Παντελής Μπουκάλας μίλησε χωρίς περιστροφές για την παρουσία της τοπικής κοινωνίας:

«Να πω την αλήθεια, δεν θέλω να λέω ψέματα, περίμενα να ήταν ενεργότερη η συμμετοχή των κατοίκων».

Έθεσε ταυτόχρονα ζήτημα προβολής του ίδιου του συνεδρίου μέσα στο Μεσολόγγι:

«Να υπήρχαν μηνύματα για την ύπαρξη του συνεδρίου, αφισούλες δηλαδή, σε όλα τα κεντρικά σημεία. Δεν είδα στα κεντρικά σημεία της πόλης μια αφισούλα».

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στα σχολεία, εκτιμώντας ότι περισσότερα θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιήσει την ευκαιρία και να παρακολουθήσουν μέρος των εργασιών. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε πόσο σημαντικό θα ήταν για τους μαθητές να ακούσουν έναν Ισπανό επιστήμονα να εξηγεί πώς το Μεσολόγγι άφησε το αποτύπωμά του στην Ισπανία.

Όταν στη συνέχεια της συζήτησης επανήλθε το ζήτημα της περιορισμένης συμμετοχής του κόσμου, η απάντησή του ήταν χαρακτηριστική:

«Εντάξει, μας έχει στενοχωρήσει».

«Δεν υπάρχει αντίστοιχο στην ιστορία» για τον φιλελληνισμό

Μεγάλο μέρος της συνέντευξης αφορά το κίνημα του φιλελληνισμού και τον τρόπο με τον οποίο ο ελληνικός Αγώνας συγκίνησε ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.

«Ήταν συγκλονιστικό αυτό που έγινε με το κίνημα του φιλελληνισμού, δεν υπάρχει αντίστοιχο στην ιστορία».

Ο Παντελής Μπουκάλας αναφέρεται στις διαφορετικές πηγές που τροφοδότησαν το φιλελληνικό κίνημα: τη θρησκεία, τον ρομαντισμό και την έξαρση των εθνικών επαναστάσεων του 19ου αιώνα, καθώς και τη βαθιά σχέση των Ευρωπαίων λογίων με την αρχαία Ελλάδα.

Στέκεται ιδιαίτερα στην έκδοση των ελληνικών δημοτικών τραγουδιών από τον Κλοντ Φοριέλ στο Παρίσι και στη συμβολή τους στην αναζωπύρωση του φιλελληνικού ενδιαφέροντος. Αναφέρεται επίσης στη σχεδόν άμεση μετάφρασή τους στα γερμανικά και στον ρόλο σημαντικών πνευματικών προσωπικοτήτων της εποχής.

Ο Μπάυρον και το Μεσολόγγι στο επίκεντρο του κόσμου

Κομβική θέση στην αφήγηση έχει αναπόφευκτα ο Λόρδος Βύρων.

Για να αποδώσει το μέγεθος της διεθνούς αναγνωρισιμότητάς του εκείνη την εποχή, ο Παντελής Μπουκάλας χρησιμοποιεί μια χαρακτηριστική σύγχρονη αναλογία:

«Ο Μπάυρον, με τα σημερινά μεγέθη θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ο Έλβις Πρίσλεϊ της εποχής εκείνης».

Η παρουσία και τελικά ο θάνατός του στο Μεσολόγγι είχαν, όπως εξηγεί, τεράστια επίδραση:

«Αυτό μετέτρεψε το Μεσολόγγι από ένα άσημο ψαροχώρι σε σημείο που εστίασε όλη την προσοχή της Ευρώπης, της Λατινικής Αμερικής και της Βόρειας Αμερικής».

Στην ίδια ιστορική ακολουθία εντάσσει και τον Μάρκο Μπότσαρη, επισημαίνοντας ότι ο ηρωικός θάνατός του άφησε βαθύ αποτύπωμα στη λογοτεχνία και τη ζωγραφική της Δυτικής Ευρώπης.

Ο Μπάυρον, ο Μπότσαρης, αλλά κυρίως ο ίδιος ο αγώνας και η αντοχή των πολιορκημένων αποτέλεσαν στοιχεία που, όπως σημειώνει, «συγκίνησαν και ακόμα συγκινούνε».

«Ένα βιβλίο-οδηγός» τα πρακτικά του συνεδρίου

Παρά την κριτική του για τη συμμετοχή του κοινού, ο Παντελής Μπουκάλας αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην επιστημονική παρακαταθήκη που μπορεί να αφήσει το τετραήμερο συνέδριο.

Τα πρακτικά του, εκτιμά, μπορούν να αποτελέσουν «ένα βιβλίο-οδηγό», καθώς η ποικιλία του φιλελληνισμού εξετάζεται μέσα από ειδικές μελέτες επιστημόνων από διαφορετικές χώρες.

«Όλα αυτά θα είναι μια πρώτη ύλη για επόμενες μελέτες. Δεν θα πάψουμε ποτέ να μιλάμε για το Μεσολόγγι».

Όταν, τέλος, ερωτάται εάν θα ήταν υπερβολικό να θεωρηθεί το συνέδριο μία από τις σημαντικότερες δράσεις του επετειακού έτους, απαντά:

«Καθόλου υπερβολή δεν θα ήτανε».

Υπογραμμίζει, ωστόσο, ότι ένα συνέδριο με τόσο έντονο πανεπιστημιακό και ακαδημαϊκό χαρακτήρα χρειάζεται να συναντηθεί και με την ίδια την κοινωνία:

«Είναι ένας πυκνός πανεπιστημιακός, ακαδημαϊκός χαρακτήρας, που όμως θέλει και την κοινότητα να της ζεστάνει την ψυχή».

Και η τελευταία σκέψη του Παντελή Μπουκάλα ίσως συμπυκνώνει το βαθύτερο μήνυμα ολόκληρης της συνέντευξης για τη σχέση του σημερινού Μεσολογγίου με την ιστορική του παρακαταθήκη:

«Ένα μερίδιο χρέους πέφτει σε όλους μας».