Της Φωτεινής Τσιτσώνη-Καβάγια

Στη δυτική πλευρά της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου, ένα μικρό νησάκι κουβαλά αιώνες ιστορίας. Ο Αη-Σώστης, παλιό επίνειο της πόλης, τόπος άφιξης του Λόρδου Βύρωνα και στρατηγικό σημείο στα χρόνια της Επανάστασης, παραμένει μέχρι σήμερα στενά δεμένος με τη ζωή των Μεσολογγιτών και ιδιαίτερα των ψαράδων. Κάθε χρόνο, στις 7 Σεπτεμβρίου, το ιστορικό εκκλησάκι του γίνεται επίκεντρο μιας ξεχωριστής εκδήλωσης πίστης και μνήμης.

Είναι αλήθεια πως οι λίμνες του κόσμου είναι αμέτρητες, με τη δική τους ιστορία και ομορφιά η καθεμιά. Καμιά όμως δεν έχει τη δόξα και την ομορφιά της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου, που, εκτός της απαράμιλλης γραφικότητάς της, μεγάλη υπήρξε η αίγλη και το κλέος της.

Αυτή ήταν που έγινε ο μάρτυρας του μεγάλου Έπους της πόλης τούτης, που, ενώ κατά την Έξοδό της ανέβαινε στα ουράνια ως μεγαλειώδες πυροτέχνημα πατριωτισμού και αυτοθυσίας κι ενώ γύρω της όλα είχαν γίνει στάχτη και παρανάλωμα του πυρός, η λιμνοθάλασσα, βαμμένη από άκρου εις άκρον με το αίμα των ηρώων αγωνιστών-υπερασπιστών της, κρατούσε την ανταύγεια όλων τούτων στα βάθη της, με σκοπό να παραδώσει τα κρυμμένα μυστικά της θυσίας των κατοίκων, που φύλαγε στα γαλήνια νερά της, στις επόμενες γενιές.

Πολλά τα ιστορικά νησάκια της, όπως το Βασιλάδι, στρατηγικό οχυρό στην είσοδό της από τον Πατραϊκό και το Ιόνιο, η Τουρλίδα, το Αιτωλικό, ο Ντολμάς, ο Πόρος, η Πλώσταινα, ο Προκοπάνιστος, το Κόμμα, ο Σχοινιάς, η Μαρμαρού, ο Ανεμόμυλος κ.ά.

Μεταξύ των μικρών νησιών υπάρχουν στόμια επικοινωνίας των νερών της λιμνοθάλασσας με αυτά της θάλασσας, οι λεγόμενες «μπούκες». Η κυριότερη εξ αυτών είναι αυτή που υπάρχει μεταξύ Βασιλαδιού και Αη-Σώστη, που τη λένε «Βασιλική Πόρτα», όπου η λιμνοθάλασσα έχει το μεγαλύτερο βάθος της.

Το σημείο αυτό λέγεται και αυλαίμονας, ενώ εκατέρωθεν αυτού βρίσκονται τα ιχθυοτροφεία. Όσο ο αυλαίμονας προχωρεί προς το Μεσολόγγι, η θάλασσα γίνεται πιο αβαθής και, για να περνούν τα πλοία, έχει ανοιχτεί από το 1700 αυλάκι μήκους 4,5 χιλιομέτρων, από τότε δηλαδή που άρχισε να δημιουργείται το μεσολογγίτικο ναυτικό.

Ο Αη-Σώστης, το παλιό επίνειο του Μεσολογγίου

Στα δυτικά της λιμνοθάλασσας θα συναντήσεις κι ένα άλλο μικρό νησάκι, με μεγάλη όμως ιστορία. Είναι ο Αη-Σώστης, που στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της Επανάστασης ήταν το επίνειο της πόλης του Μεσολογγίου.

Αρχικά ήταν το λιμάνι της πόλης, ενώ παράλληλα χρησιμοποιούνταν για τον ίδιο σκοπό και η Τουρλίδα και αργότερα το Κρυονέρι.

Επί του νησιού υπάρχει Φάρος που χρονολογείται από το 1859, στερεωμένος επί λευκού, στρογγυλού και λιθόκτιστου πύργου, ύψους 12,40 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας. Πρόκειται για ένα σημείο σημαντικό για την ιστορία της ναυσιπλοΐας στην περιοχή, αλλά και σημείο αναφοράς της ιστορικής μνήμης του τόπου.

Χαρακτηριστικό του ήταν τα δύο είδη φωτός του: το άσπρο, που γινόταν εμφανές από απόσταση 12 μιλίων, και το κόκκινο από 9 μίλια, που προειδοποιούσε τους ναυτικούς για κινδύνους ή ρηχά νερά.

Σε μικρή απόσταση από αυτόν υπήρχε και η κατοικία του φαροφύλακα και παραδίπλα παραπήγματα για τη διαμονή των επιβατών, τόσο αυτών που αποβιβάζονταν όσο κι αυτών που ετοιμάζονταν για ταξίδι.

Τις μέρες που έπνεαν νότιοι άνεμοι, τα νερά της λίμνης και του αύλακα υψώνονταν περισσότερο, ώστε εύκολα προσέγγιζαν στην προκυμαία τα πλοία, μικρά και μεγάλα. Όταν όμως έπνεε βοριάς και τα νερά λιγόστευαν, τα πλοία σταματούσαν μακριά και το φορτίο τους μεταφερόταν με πισκαρέσες, που ήταν μεγάλα μονόξυλα.

Η Παρασκευή, ημέρα πανηγυρισμού για το Μεσολόγγι

Κάθε Παρασκευή, δύο ατμόπλοια Αυστριακής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας προσέγγιζαν το λιμάνι του Αη-Σώστη. Το ένα ερχόταν από την Πάτρα και το άλλο, τη μια Παρασκευή από την Πάτρα, όπου είχε πραγματοποιήσει τον γύρο της Πελοποννήσου, και την άλλη από τα μέρη της Ακαρνανίας.

Το καράβι από την Πάτρα έφερνε στο Μεσολόγγι τους Μεσολογγίτες που κατοικούσαν στην Αθήνα, ενώ οι αγαπημένοι τους, οι δικοί τους άνθρωποι και οι κάτοικοι της πόλης κατέβαιναν στην προκυμαία, όπου βρισκόταν και το καφενείο Μαγγανά, και τους περίμεναν.

Μάθαιναν απ’ αυτούς όλα τα νέα, ειδήσεις της πολιτικής και ολόκληρης της χώρας, ακόμα και επιστολές έπαιρναν από αγαπημένα πρόσωπα.

Να φανταστείτε πως την εποχή εκείνη, λόγω δυσπιστίας προς την υπάρχουσα ταχυδρομική υπηρεσία, η αλληλογραφία διαβιβαζόταν με τους επιβάτες, αφού δεν είχε ιδρυθεί ακόμη το Πρακτορείο Εφημερίδων για τη διακίνηση εφημερίδων όπως η «Παλιγγενεσία», ο «Εθνοφύλαξ» και η «Νέα Ημέρα». Οι αναγνώστες τους κουβέντιαζαν τα νέα στα φαρμακεία, που ήταν τότε τόποι συγκέντρωσης.

Το χειμώνα, λόγω καιρού, υπήρχαν μεγάλες καθυστερήσεις των πλοίων στο λιμάνι του Αη-Σώστη και οι επιβάτες, στριμωγμένοι στα παραπήγματα, αναγκάζονταν να περιμένουν για μέρες την έλευση του ατμόπλοιου, υποβαλλόμενοι σε παντοειδείς στερήσεις.

Φανταστείτε ακόμη και την απογοήτευση των Μεσολογγιτών που έφευγαν απελπισμένοι όταν μάθαιναν την καθυστέρηση και τη μη έλευση του ατμόπλοιου.

Η Τουρλίδα, ο σιδηρόδρομος και η αλλαγή των συγκοινωνιών

Τα ταξίδια καλυτέρευσαν με την κατασκευή του δρόμου της Τουρλίδας, μήκους 5 χιλιομέτρων μέσα στη θάλασσα, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1874 και ολοκληρώθηκε το 1881.

Τότε η συγκοινωνία από Πάτρα προς Τουρλίδα έγινε σχεδόν καθημερινή, όπως κι αυτή προς τα Επτάνησα και τον Αμβρακικό.

Επιπλέον, το 1885, το Μεσολόγγι συνδέθηκε σιδηροδρομικά με το Κρυονέρι (ΣΒΔΕ), όπου ο σιδηρόδρομος έφτανε δύο φορές την ημέρα. Από εκεί η «Καλυδών», ένα μικρό βαποράκι, μετέφερε τους επιβάτες στην Πάτρα σε μία ώρα και ένα τέταρτο, ενώ όταν ο καιρός ήταν άσχημος πήγαινε από Ρίο στον Άραξο και ύστερα στο Κρυονέρι.

Ο σιδηρόδρομος ξεκινούσε από το Αγρίνιο και, περνώντας από Δοκίμι, Σταμνά, Αγγελόκαστρο, Αιτωλικό και Μεσολόγγι, έφτανε στο Κρυονέρι, όπου γινόταν η ανταλλαγή των επιβατών.

Χάριν μάλιστα της σιδηροδρομικής γραμμής, λόγω του Ευήνου ποταμού, μεταξύ Μεσολογγίου, Κρυονερίου, Ευηνοχωρίου και Γαλατά δημιουργήθηκε σιδερένια γέφυρα, ενώ πριν από αυτή υπήρχε πορθμείο, όπου πορθμείς –βαρκάρηδες– περνούσαν τους επιβάτες από τον ποταμό.

Και κάπως έτσι δημιουργήθηκαν και οι μύθοι της περιοχής περί του Κένταυρου Νέσσου, που ως πορθμέας περνούσε στην πλάτη του τους ταξιδιώτες από τη μια όχθη του ποταμού στην άλλη, της πάλης του με τον Ηρακλή για τη Δηιάνειρα και του τέλους του Κένταυρου από τον Ημίθεο.

Στρατηγικό προπύργιο στα χρόνια της Επανάστασης

Το νησάκι του Αη-Σώστη είναι πραγματικά ένα μνημείο ευλάβειας της λιμνοθάλασσας, συνδεδεμένο με πολλά γεγονότα που συνέβησαν κατά την προεπαναστατική περίοδο αλλά και κατά τα χρόνια της Επανάστασης.

Υπήρξε στρατηγικό προπύργιο της περιοχής εκείνα τα χρόνια και σκηνικό κομβικών γεγονότων του τόπου, επειδή, λόγω της θέσης του ως φυσικός κυματοθραύστης στην είσοδο της λιμνοθάλασσας, είχε τεράστια στρατηγική σημασία.

Στα 1770, κατά τα Ορλωφικά, εκεί ναυμάχησε με τον στόλο των Μεσολογγιτών ο πειρατικός στόλος των Αλβανών Δουλτσινιωτών, με αποτέλεσμα να τον καταστρέψει ολοκληρωτικά και να συνεχίσει ρημάζοντας την πόλη με σφαγές, λεηλασίες και πυρπόληση κατοικιών, αναγκάζοντας τους επιζώντες να καταφύγουν στα Επτάνησα.

Εκεί αποβιβάστηκε ο Λόρδος Βύρων

Στον Αη-Σώστη αποβιβάστηκε τον Ιανουάριο του 1824 ο Λόρδος Βύρων, ερχόμενος στην πόλη του Μεσολογγίου για να βοηθήσει τον Αγώνα.

Εκεί επίσης ναυμάχησε, την 1η Ιανουαρίου 1826, ο ελληνικός στόλος υπό τον Ανδρέα Μιαούλη με τον τουρκικό, ενώ το 1827 ο Αη-Σώστης έγινε το ορμητήριο του Άστιγγα εναντίον των Τούρκων που κατείχαν το Βασιλάδι.

Πώς πήρε την ονομασία του το νησάκι

Την ονομασία του την οφείλει στον Άγιο Σώζοντα, ή αλλιώς Αη-Σώστη ή Άγιο Σώζο, όπως τον αποκαλούν πολλοί.

Είναι ο πολύαθλος μάρτυρας του 3ου αιώνα μ.Χ., που θυσιάστηκε για την πίστη του στον Χριστό και τιμάται από την Εκκλησία στις 7 Σεπτεμβρίου. Γεννήθηκε στη Λυκαονία της Μικράς Ασίας, βόρεια της Κιλικίας. Πριν ασπαστεί τον Χριστιανισμό ονομαζόταν Ταράσιος, ενώ μετά τη βάπτισή του ονομάστηκε Σώζων και ήταν βοσκός στο επάγγελμα.

Το τέλος του ήταν μαρτυρικό, επί αυτοκράτορα Μαξιμιανού, καθώς ομολόγησε την πίστη του στον αληθινό Θεό.

Το Συναξάρι του Αγίου αναφέρει πως μετέτρεψε τον ποιμενικό του αυλό σε όργανο δοξολογίας και υμνολογίας του Θεού.

Ο Άγιος τιμάται ιδιαίτερα από τους ναυτικούς, οι οποίοι τον επικαλούνται ως διασώστη τους από τις θαλασσοταραχές.

Είναι πολιούχος της Λήμνου από τα τέλη του 19ου αιώνα, θεωρούμενος σωτήρας των Λημνίων ναυτικών, ενώ τιμάται επίσης στην Αίγινα, στην Κέα, την Κύθνο, τη Σέριφο, τη Σίφνο, τη Μήλο, τη Σαντορίνη, την Κίμωλο, την Πάρο, τη Νάξο, καθώς και στα Κύθηρα, τη Σκιάθο, την Ύδρα, την Πάτμο, τις Οινούσες και την Κρήτη.

Ναός του υπάρχει και στα Δερβενάκια Κορινθίας, χτισμένος από το 1860 από τον Γενναίο Κολοκοτρώνη, γιο του Γέρου του Μοριά, εκπληρώνοντας τάμα του πατέρα του στον Άγιο μετά τη νικηφόρα Μάχη των Δερβενακίων της 26ης Ιουλίου 1822.

Ο Αη-Σώστης, προστάτης Άγιος της λιμνοθάλασσας

Για όλους τους Μεσολογγίτες, αλλά ιδιαίτερα για τους ψαράδες, ο Αη-Σώστης είναι ο προστάτης Άγιος της λιμνοθάλασσας.

Το νησάκι γιορτάζει κάθε χρόνο στις 7 Σεπτεμβρίου και η γιορτή αυτή αποτελεί σημείο αναφοράς και θρησκευτικής ευλάβειας για τους Μεσολογγίτες.

Στο δυτικό τμήμα του νησιού βρίσκεται το ιστορικό εκκλησάκι του Αγίου, λιτό κι απέριττο, όπως και η εικόνα του που δεσπόζει στο εσωτερικό του.

Οι ντόπιοι ευλαβούνται τον Άγιο και κάθε χρόνο τον τιμούν, πηγαίνοντας με βάρκες στο νησάκι, όπου τελείται Θεία Λειτουργία.

Περισσότερο απ’ όλους τον τιμούν οι ψαράδες, που ζητούν πάντα από τον Αη-Σώστη τη σωτηρία και την προστασία τους από τους κινδύνους της θάλασσας.