Δύο αιώνες μετά την Έξοδο, ο πίνακας του Ντελακρουά επιστρέφει στον τόπο που τον ενέπνευσε.
H γυναίκα που τον συνόδευσε, οδικώς, περιγράφει μια εμπειρία που «δεν μπορεί να αποδοθεί με λόγια»
Η επιμελήτρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό, Sylvaine Lestable, που συνόδευσε τον πίνακα του Ντελακρουά στο Μεσολόγγι, μιλά στο Messolonghinews.gr, για το παρασκήνιο της ιστορικής μεταφοράς, τον ρόλο του Νίκου Αλιάγα και τη σημασία της «επιστροφής» του έργου στον τόπο που το ενέπνευσε.
Η παρουσία του εμβληματικού έργου του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» στο Μεσολόγγι, δεν αποτελεί απλώς ένα κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός, αλλά μια ιστορική επιστροφή, με βαθύ συμβολισμό.
Ο Δημήτρης Μαλαβέτας του Messolonghinews.gr, με τη Sylvaine Lestable, επιμελήτρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό, κατά την πρώτη ημέρα της έκθεσης στο Ξενοκράτειο Μεσολογγίου.
Η Sylvaine Lestable, επιμελήτρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό, η οποία συνόδευσε προσωπικά το έργο στο Μεσολόγγι και βρέθηκε από την πρώτη ημέρα της έκθεσης στο Ξενοκράτειο, μας μίλησε, για την εμπειρία της, το παρασκήνιο της μεταφοράς και το διαχρονικό μήνυμα ενός έργου που, όπως η ίδια τονίζει, «παραμένει μια προσευχή προς αυτή τη γη».
Φτάνοντας στο Μεσολόγγι, έπειτα από ένα μακρύ ταξίδι με φορτηγό, ένιωσε – όπως περιγράφει – αμέσως το βάρος της ιστορίας.
Οι άνθρωποι που συνάντησε την υποδέχθηκαν με γενναιοδωρία και ζεστασιά που την συγκίνησαν βαθιά, ενώ σε κάθε σημείο της πόλης, όπως σημειώνει, γίνεται αισθητό ότι η ιστορία δεν αποτελεί ένα μακρινό παρελθόν, αλλά κάτι ζωντανό και παρόν.
Ιδιαίτερη εντύπωση της προκάλεσε το Ξενοκράτειο, όπου το έργο εκτίθεται στο πλατύσκαλο της κεντρικής σκάλας, σε έναν χώρο που – όπως λέει – είναι λιτός, σεβαστικός και φορτισμένος με μια σημασία, που κανένα άλλο μέρος στον κόσμο δεν θα μπορούσε να αποδώσει με τον ίδιο τρόπο.
Καθοριστική ήταν για την ίδια και η εμπειρία της λιμνοθάλασσας, του φωτός, αλλά και των τόπων μνήμης, που συνθέτουν μια μοναδική ατμόσφαιρα ανάμεσα στη συγκίνηση και την υπερηφάνεια.
Αναφερόμενη στο ίδιο το έργο, επισημαίνει ότι, παρότι ο Ντελακρουά έχει δημιουργήσει ορισμένα από τα σημαντικότερα έργα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, όπως «Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό» ή «Οι Σφαγές της Χίου», η «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στο σύνολο της δημιουργίας του.
Όπως εξηγεί, το έργο γεννιέται μέσα από το φιλελληνικό ρεύμα που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη μετά το 1821 και αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τόσο τον αγώνα του ελληνικού λαού για ελευθερία όσο και την εσωτερική αναζήτηση του ίδιου του καλλιτέχνη.
Πρόκειται, όπως σημειώνει, ίσως για το έργο όπου η πολιτική διάσταση, το ανθρώπινο συναίσθημα και η ζωγραφική δεξιοτεχνία συνυπάρχουν με τον πιο ολοκληρωμένο τρόπο.
Η σπανιότητα της έκθεσης του έργου εκτός Γαλλίας, όπως εξηγεί, οφείλεται στην ευθραυστότητά του. Το μεγάλο μέγεθος και τα υλικά του καμβά καθιστούν κάθε μεταφορά ιδιαίτερα απαιτητική, με αυστηρούς όρους ως προς τις συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας και ασφάλειας. Για τον λόγο αυτό, κάθε δανεισμός αποτελεί αποτέλεσμα εκτεταμένων ελέγχων και προσεκτικής αξιολόγησης.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει η ίδια, στη συμβολική διάσταση της παρουσίας του έργου στο Μεσολόγγι, τονίζοντας, ότι πρόκειται για ένα «ταξίδι επιστροφής» στον τόπο που ενέπνευσε τον Ντελακρουά.
Το Μουσείο του Μπορντό, που απέκτησε το έργο το 1852 και το διατήρησε για σχεδόν δύο αιώνες, φέρνει για πρώτη φορά τον πίνακα εκεί όπου γεννήθηκε η έμπνευσή του, κλείνοντας με αυτόν τον τρόπο έναν ιστορικό κύκλο.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδρομή έπαιξε, όπως υπογραμμίζει, ο Νίκος Αλιάγας. Το 2019, το Μουσείο του Μπορντό φιλοξένησε φωτογραφίες του Μεσολογγίου από τον ίδιο, δημιουργώντας έναν ουσιαστικό δεσμό ανάμεσα στις δύο πόλεις.
Ο Νίκος Αλιάγας, με τη βαθιά σχέση του με το Μεσολόγγι και την προσωπική του εμπλοκή, συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση κλίματος εμπιστοσύνης και στην υλοποίηση του δανεισμού.
«Χωρίς εκείνον, δεν είμαι βέβαιη ότι θα μπορούσα να βρίσκομαι σήμερα εδώ», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Σημαντική ήταν επίσης η συνεργασία της διευθύντριας του μουσείου Sophie Barthélémy, της Ολυμπίας Βικάτου από το Υπουργείο Πολιτισμού και της Φωτεινής Σαράντη από το Ξενοκράτειο.
Η απόφαση για τον δανεισμό του έργου, διάρκειας εννέα μηνών, δεν ήταν εύκολη. Όπως αναφέρει, εξετάστηκαν διεξοδικά όλες οι παράμετροι που αφορούν τη συντήρηση και την ασφάλεια του έργου, ωστόσο η ισχυρή συμβολική αξία της επιστροφής στο Μεσολόγγι υπήρξε καθοριστική. «Δεν ήταν εύκολο, αλλά ήταν το σωστό», τονίζει.
Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η προσωπική της εμπειρία από την παρουσία του έργου στο Μεσολόγγι. Αν και, όπως λέει, γνωρίζει τον πίνακα σε κάθε του λεπτομέρεια, η θέασή του στον τόπο που τον ενέπνευσε αλλάζει ριζικά την οπτική της. «Δεν είναι πλέον απλώς ένα αριστούργημα της γαλλικής ζωγραφικής – γίνεται ξανά αυτό που ήταν εξαρχής: μια προσευχή προς αυτή τη γη», αναφέρει, χαρακτηρίζοντας τη στιγμή ως μία από τις πιο δυνατές της καριέρας της.
Αναφερόμενη στο σήμερα, επισημαίνει ότι το μήνυμα του έργου παραμένει περισσότερο επίκαιρο από ποτέ, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία έχει τίμημα και ότι η υπεράσπισή της αφορά όλους. Παράλληλα, τονίζει ότι το Μεσολόγγι δεν αποτελεί μόνο έναν τόπο ελληνικής ιστορίας, αλλά ένα ευρωπαϊκό και οικουμενικό σύμβολο ελευθερίας, που αξίζει να είναι πολύ πιο γνωστό διεθνώς.
Κλείνοντας, απευθύνει ένα ιδιαίτερα θερμό μήνυμα στους κατοίκους της πόλης, εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη της τόσο για την ιστορία που ενέπνευσε ολόκληρη την Ευρώπη όσο και για την υποδοχή που επιφύλαξαν στο έργο. «Αυτός ο πίνακας σάς ανήκει όσο και σε εμάς», σημειώνει, υπογραμμίζοντας ότι η μνήμη της Εξόδου συνεχίζει να εμπνέει και να υπενθυμίζει την αξία της ελευθερίας.
Αναλυτικά οι απαντήσεις της Sylvaine Lestable στη συνέντευξή της στο MessolonghiNews:
• Pouvez-vous nous décrire vos premières impressions de la ville, de ses habitants et du lieu où l’œuvre sera exposée ?
Arrivée à Missolonghi après ce long voyage en camion, j’ai immédiatement ressenti le poids de l’histoire. Les habitants que j’ai rencontrés m’ont accueillie avec une générosité et une chaleur qui m’ont profondément touchée. Partout dans votre ville, l’on ressent que votre histoire n’est pas pour vous un passé lointain, mais qu’elle est vivante, incarnée.
Quant au musée Xenokrateion où notre tableau est exposé, accroché en majesté sur le palier du grand escalier central, il offre un écrin qui le met en valeur : sobre, respectueux, et chargé d’une signification que nul autre endroit au monde ne pourrait égaler.
Puis ce fut pour moi la découverte de la lagune, la lumière particulière sur les eaux, les monuments et endroits commémoratifs. Tout cela a créé une atmosphère unique, entre recueillement et fierté, très émouvante, que je n’imaginais pas avant de découvrir Missolonghi.
• Μπορείτε να μας περιγράψετε τις πρώτες σας εντυπώσεις από την πόλη, τους ανθρώπους της και τον χώρο όπου εκτίθεται το έργο;
Φτάνοντας στο Μεσολόγγι, έπειτα από αυτό το μακρύ ταξίδι με φορτηγό, ένιωσα αμέσως το βάρος της ιστορίας. Οι άνθρωποι που συνάντησα με υποδέχθηκαν με γενναιοδωρία και ζεστασιά που με συγκίνησαν βαθιά.
Παντού στην πόλη σας αισθάνεται κανείς ότι η ιστορία σας δεν αποτελεί ένα μακρινό παρελθόν, αλλά ότι είναι ζωντανή, ενσαρκωμένη.
Όσο για το Ξενοκράτειο, όπου εκτίθεται ο πίνακας, τοποθετημένος με μεγαλοπρέπεια στο πλατύσκαλο της μεγάλης κεντρικής σκάλας, προσφέρει έναν χώρο που τον αναδεικνύει: λιτός, σεβαστικός και φορτισμένος με μια σημασία που κανένα άλλο μέρος στον κόσμο δεν θα μπορούσε να ισοφαρίσει.
Στη συνέχεια, για μένα ήρθε η ανακάλυψη της λιμνοθάλασσας, του ιδιαίτερου φωτός πάνω στα νερά, των μνημείων και των τόπων μνήμης. Όλα αυτά δημιούργησαν μια μοναδική ατμόσφαιρα, ανάμεσα στη σιωπηλή περισυλλογή και την υπερηφάνεια, βαθιά συγκινητική — κάτι που δεν μπορούσα να φανταστώ πριν γνωρίσω το Μεσολόγγι.
• « La Grèce sur les ruines de Missolonghi » est considérée par beaucoup comme l’œuvre la plus emblématique d’Eugène Delacroix. Partagez-vous cette appréciation ? Et pourquoi ?
Delacroix est l’auteur d’une œuvre immense : La Liberté guidant le peuple, Les Femmes d’Alger, La Mort de Sardanapale, Les Massacres de Scio… sont des peintures incontournables du mouvement romantique européen.
Mais La Grèce sur les ruines de Missolonghi, fleuron de la collection de peintures du MusBA de Bordeaux, occupe une place particulière, oui. Dès 1821, votre révolte contre l’occupant ottoman suscite une vague de soutien en Europe parmi les écrivains et les artistes qui se passionnent pour la cause philhellène.
Elle inspire ainsi à Delacroix ce sujet exaltant, lui permettant d’exprimer autant la quête de liberté du peuple grec que celle de l’artiste romantique.
Il fait le choix d’une allégorie montrant la Grèce sous les traits de cette jeune femme en costume traditionnel, debout sur les ruines ensanglantées de la ville, après le combat héroïque des quatre mille défenseurs de Missolonghi, encerclés par une armée d’ennemis.
C’est peut-être l’œuvre où le geste politique, l’émotion humaine et la maîtrise picturale se fondent le plus parfaitement, révélant sa virtuosité à traduire l’expression d’une résistance désespérée.
• «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» θεωρείται από πολλούς το πιο εμβληματικό έργο του Ντελακρουά. Συμφωνείτε; Και γιατί;
Ο Ντελακρουά είναι δημιουργός ενός τεράστιου έργου: «Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό», «Οι γυναίκες του Αλγερίου», «Ο θάνατος του Σαρδανάπαλου», «Οι Σφαγές της Χίου» αποτελούν εμβληματικά έργα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού.
Ωστόσο, «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», κορυφαίο έργο της συλλογής ζωγραφικής του Μουσείου του Μπορντό, κατέχει πράγματι μια ιδιαίτερη θέση.
Από το 1821, η εξέγερσή σας κατά της οθωμανικής κυριαρχίας προκάλεσε ένα κύμα υποστήριξης στην Ευρώπη, μεταξύ συγγραφέων και καλλιτεχνών που ενθουσιάστηκαν με τη φιλελληνική υπόθεση.
Η εξέγερση αυτή ενέπνευσε τον Ντελακρουά να δημιουργήσει ένα εξαιρετικά φορτισμένο θέμα, μέσα από το οποίο εκφράζει τόσο την αναζήτηση ελευθερίας του ελληνικού λαού όσο και εκείνη του ρομαντικού καλλιτέχνη.
Επιλέγει μια αλληγορία, παρουσιάζοντας την Ελλάδα ως μια νεαρή γυναίκα με παραδοσιακή ενδυμασία, όρθια πάνω στα αιματοβαμμένα ερείπια της πόλης, μετά τον ηρωικό αγώνα των τεσσάρων χιλιάδων υπερασπιστών του Μεσολογγίου.
Πρόκειται ίσως για το έργο όπου η πολιτική πράξη, το ανθρώπινο συναίσθημα και η ζωγραφική δεξιοτεχνία συνδυάζονται με τον πιο ολοκληρωμένο τρόπο, αποδίδοντας με μοναδική δύναμη την έκφραση μιας απελπισμένης αντίστασης.
• Pour quelle raison cette œuvre particulière a-t-elle été si rarement exposée en dehors de la France ?
La fragilité d’une toile de cette dimension – plus de deux mètres de hauteur – impose des contraintes de conservation et de transport considérables.
Les risques liés aux conditions climatiques de transport et d’exposition, aux variations de température, au taux d’hygrométrie, aux vibrations du transport sont réels et permanents.
Chaque déplacement est une décision réfléchie, expertisée, et implique des protocoles stricts.
C’est précisément pourquoi ce prêt exceptionnel à Missolonghi est si rare et si significatif : il résulte d’un accord entre le MusBA de Bordeaux et sa directrice Sophie Barthélémy, et Olympia ViKatou, du ministère de la Culture grec et Foteini Saranti, directrice du musée Xenokrateion.
• Για ποιο λόγο το συγκεκριμένο έργο έχει εκτεθεί τόσο σπάνια εκτός Γαλλίας;
Η ευθραυστότητα ενός καμβά τέτοιων διαστάσεων — άνω των δύο μέτρων ύψους — επιβάλλει σημαντικούς περιορισμούς ως προς τη συντήρηση και τη μεταφορά του. Οι κίνδυνοι που σχετίζονται με τις κλιματικές συνθήκες μεταφοράς και έκθεσης, τις μεταβολές της θερμοκρασίας, τα επίπεδα υγρασίας και τους κραδασμούς είναι πραγματικοί και διαρκείς.
Κάθε μετακίνηση αποτελεί αποτέλεσμα προσεκτικής αξιολόγησης και συνοδεύεται από αυστηρά πρωτόκολλα.
Γι’ αυτό και ο συγκεκριμένος εξαιρετικός δανεισμός στο Μεσολόγγι είναι τόσο σπάνιος και σημαντικός, καθώς προέκυψε μέσα από τη συνεργασία του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό και της διευθύντριάς του Sophie Barthélémy, της Ολυμπίας Βικάτου από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας και της Φωτεινής Σαράντη, διευθύντριας του Ξενοκράτειου Αρχαιολογικού Μουσείου.
• Que signifie pour le Musée des Beaux-Arts de Bordeaux la présentation de ce chef-d’œuvre à Missolonghi, deux siècles après l’Exode héroïque ?
C’est un acte à la fois culturel et symbolique d’une rare portée. Amener ce tableau dans la ville qui l’a inspiré, deux cents ans après les événements qu’il commémore, c’est boucler une boucle historique extraordinaire. Bordeaux a acquis cette oeuvre en 1852, l’a conservé, l’a protégé, et aujourd’hui elle accomplit pour la première fois un voyage de retour vers ses origines.
Pour notre musée, c’est une immense responsabilité et une grande fierté. Je me dois d’ajouter que ce prêt à titre tout à fait exceptionnel s’inscrit dans une relation qui s’est tissée progressivement entre Bordeaux et Missolonghi.
En 2019, le musée avait eu le privilège d’accueillir des photographies de Missolonghi de Nikos Aliagas, dans le cadre du déplacement du tableau dans notre espace d’expositions temporaires pour une exposition sur le thème de « la Liberté ». Nikos Aliagas, fils de la ville de Missolonghi, que les Français connaissent comme une figure de la télévision, nous avait alors offert un regard d’une sensibilité et d’une profondeur remarquables sur sa terre natale, ses paysages, ses habitants, sa mémoire.
Cette exposition avait été l’occasion de la création d’un lien vivant et concret entre Bordeaux et Missolonghi, bien au-delà du seul tableau de Delacroix. Nikos Aliagas a par la suite joué un rôle déterminant dans la concrétisation de ce prêt exceptionnel.
Sa conviction et sa passion ont su nous convaincre et faire le pont entre les deux rives de cette histoire commune. Sans lui, je ne suis pas certaine que j’aurais pu venir ici accompagner cette œuvre aujourd’hui.
• Τι σημαίνει για το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό η παρουσίαση αυτού του αριστουργήματος στο Μεσολόγγι, δύο αιώνες μετά την ηρωική Έξοδο;
Πρόκειται για μια πράξη με ταυτόχρονα πολιτιστική και συμβολική σημασία εξαιρετικού βεληνεκούς. Το να φέρνουμε αυτό το έργο στην πόλη που το ενέπνευσε, δύο αιώνες μετά τα γεγονότα που τιμά, σημαίνει ότι κλείνει ένας ιστορικός κύκλος με έναν μοναδικό τρόπο.
Το Μπορντό απέκτησε το έργο το 1852, το διατήρησε και το προστάτευσε, και σήμερα πραγματοποιεί για πρώτη φορά ένα ταξίδι επιστροφής προς τις ρίζες του. Για το μουσείο μας, αυτό αποτελεί τεράστια ευθύνη αλλά και μεγάλη υπερηφάνεια. Θα ήθελα να προσθέσω ότι αυτός ο απολύτως εξαιρετικός δανεισμός εντάσσεται σε μια σχέση που έχει οικοδομηθεί σταδιακά μεταξύ του Μπορντό και του Μεσολογγίου.
Το 2019, το μουσείο είχε την τιμή να φιλοξενήσει φωτογραφίες του Μεσολογγίου από τον Νίκο Αλιάγα, στο πλαίσιο μετακίνησης του πίνακα σε χώρο περιοδικών εκθέσεων, σε μια έκθεση με θέμα την «Ελευθερία».
Ο Νίκος Αλιάγας, γιος της πόλης του Μεσολογγίου και ιδιαίτερα γνωστός στη Γαλλία ως προσωπικότητα της τηλεόρασης, μας προσέφερε τότε μια ματιά εξαιρετικής ευαισθησίας και βάθους για τον τόπο του — τα τοπία, τους ανθρώπους και τη μνήμη του.
Εκείνη η έκθεση αποτέλεσε την αφετηρία για τη δημιουργία ενός ζωντανού και ουσιαστικού δεσμού μεταξύ Μπορντό και Μεσολογγίου, πολύ πέρα από τον ίδιο τον πίνακα.
Στη συνέχεια, ο Νίκος Αλιάγας διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην υλοποίηση αυτού του εξαιρετικού δανεισμού.
Η πεποίθηση και το πάθος του συνέβαλαν στη δημιουργία μιας «γέφυρας» ανάμεσα στις δύο πλευρές αυτής της κοινής ιστορίας. Χωρίς εκείνον, δεν είμαι βέβαιη ότι θα μπορούσα σήμερα να βρίσκομαι εδώ, συνοδεύοντας το έργο.
• Dans quelle mesure cette décision a-t-elle été facile pour la direction du musée ?
Sincèrement, non — et c’est tout à fait compréhensible. Lorsque en 2024 la demande du Ministère grec de la culture est parvenue au MusBA pour le prêt de notre tableau, dans le cadre de votre commémoration des 200 ans de l’exode de Missolonghi, sur le lieu même de la tragédie, cette circonstance exceptionnelle était un atout pour vous.
Le Comité des prêts, qui réunit les membres de la conservation du musée, a longuement pesé les risques inhérents à un prêt de neuf mois pour une œuvre de cette fragilité et de cette importance patrimoniale.
Des expertises approfondies ont été menées sur l’état de conservation de la toile, sur les conditions climatiques du lieu d’accueil, sur les garanties de sécurité. La force symbolique de cette « restitution temporaire » à Missolonghi a emporté la décision. Ce n’était pas un choix facile, mais c’était le bon choix !
La décision a été mûrement réfléchie, comme je le disais, pour toutes ces évidentes raisons de conservation mais également pour nos visiteurs français et internationaux qui se déplacent au musée à Bordeaux pour l’admirer. Mais je dois être honnête : la démarche de Nikos Aliagas a considérablement facilité les choses.
Le fait qu’il soit lui-même originaire de Missolonghi, qu’il connaisse profondément cette ville, qu’il ait déjà noué des liens forts avec notre institution depuis son exposition de photographies en 2019, a créé un climat de confiance particulier.
Il ne s’agissait plus d’une simple demande de prêt institutionnel entre deux musées, il y avait une dimension humaine, personnelle, presque affective dans ce projet. Et cela a pesé, positivement, dans la décision finale.
• Πόσο εύκολη ήταν αυτή η απόφαση για τη διοίκηση του μουσείου;
Ειλικρινά, όχι — και αυτό είναι απολύτως κατανοητό. Όταν το 2024 το αίτημα του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας έφτασε στο Μουσείο του Μπορντό για τον δανεισμό του έργου, στο πλαίσιο της επετείου των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου και μάλιστα στον ίδιο τον τόπο της τραγωδίας, αυτή η εξαιρετική συγκυρία αποτέλεσε ένα σημαντικό πλεονέκτημα.
Η επιτροπή δανεισμών, στην οποία συμμετέχουν τα μέλη της συντήρησης του μουσείου, εξέτασε διεξοδικά τους κινδύνους που συνεπάγεται ένας εννεάμηνος δανεισμός για ένα έργο τόσο εύθραυστο και τόσο σημαντικό από άποψη πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πραγματοποιήθηκαν ενδελεχείς έλεγχοι σχετικά με την κατάσταση διατήρησης του έργου, τις κλιματικές συνθήκες του χώρου υποδοχής και τις εγγυήσεις ασφάλειας.
Η ισχυρή συμβολική σημασία αυτής της «προσωρινής επιστροφής» στο Μεσολόγγι ήταν εκείνη που τελικά έγειρε την απόφαση. Δεν ήταν μια εύκολη επιλογή, αλλά ήταν η σωστή.
Η απόφαση ελήφθη με μεγάλη προσοχή, για όλους αυτούς τους προφανείς λόγους συντήρησης, αλλά και λαμβάνοντας υπόψη το κοινό του μουσείου στο Μπορντό, Γάλλους και διεθνείς επισκέπτες που έρχονται για να το θαυμάσουν.
Ωστόσο, οφείλω να είμαι ειλικρινής: η πρωτοβουλία του Νίκου Αλιάγα διευκόλυνε σημαντικά τα πράγματα. Το γεγονός ότι κατάγεται από το Μεσολόγγι, ότι γνωρίζει βαθιά την πόλη και ότι είχε ήδη αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με το μουσείο μας από την έκθεση φωτογραφίας του το 2019, δημιούργησε ένα ιδιαίτερο κλίμα εμπιστοσύνης.
Δεν επρόκειτο πλέον για έναν απλό θεσμικό δανεισμό μεταξύ δύο μουσείων, αλλά για ένα εγχείρημα με ανθρώπινη, προσωπική, σχεδόν συναισθηματική διάσταση. Και αυτό έπαιξε θετικό ρόλο στην τελική απόφαση.
• Qu’est-ce que cela signifie, pour vous en tant que représentante du Musée des Beaux-Arts de Bordeaux, de voir le tableau de Delacroix exposé à Missolonghi, le lieu même qui a inspiré l’artiste ?
C’est une émotion difficile à traduire en mots. En tant que conservatrice au musée à Bordeaux, je côtoie cette œuvre tous les jours, je l’ai accompagnée dans plusieurs pays, notamment en Espagne et aux Etats-Unis, je la connais dans ses moindres détails pour avoir assisté aux interventions des différentes restauratrices qui l’ont préparée avant chacun de ses rares prêts, mais la voir ici, à Missolonghi, change radicalement le regard que je pose sur elle.
Elle n’est plus seulement un chef-d’œuvre de la peinture française, œuvre iconique du MusBA de Bordeaux : elle redevient ce qu’elle était à l’origine, un hommage, une prière adressée à cette terre précisément. C’est l’un des moments les plus forts de ma carrière.
• Τι σημαίνει για εσάς, ως εκπρόσωπο του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό, να βλέπετε τον πίνακα του Ντελακρουά να εκτίθεται στο Μεσολόγγι, στον τόπο που ενέπνευσε τον καλλιτέχνη;
Πρόκειται για μια συγκίνηση που δύσκολα μπορεί να αποδοθεί με λόγια. Ως επιμελήτρια στο μουσείο του Μπορντό, βρίσκομαι σε καθημερινή επαφή με αυτό το έργο, το έχω συνοδεύσει σε εκθέσεις σε διάφορες χώρες, όπως στην Ισπανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, και το γνωρίζω σε κάθε του λεπτομέρεια, έχοντας παρακολουθήσει τις παρεμβάσεις των συντηρητριών που το προετοίμασαν πριν από κάθε έναν από τους σπάνιους δανεισμούς του.
Ωστόσο, το να το βλέπω εδώ, στο Μεσολόγγι, αλλάζει ριζικά την οπτική μου.
Δεν είναι πλέον απλώς ένα αριστούργημα της γαλλικής ζωγραφικής, ένα εμβληματικό έργο του Μουσείου του Μπορντό· ξαναγίνεται σε αυτό που ήταν εξαρχής: ένας φόρος τιμής, μια προσευχή προς αυτήν ακριβώς τη γη. Είναι μία από τις πιο δυνατές στιγμές της καριέρας μου.
• Deux cents ans après l’Exode héroïque de Missolonghi, pensez-vous que le message de ce tableau de Delacroix reste vivant en Europe aujourd’hui ?
Plus que jamais, hélas et heureusement à la fois. Hélas, parce que l’Europe continue de voir des peuples se battre pour leur liberté, leur survie, leur identité — et les images que nous voyons aujourd’hui résonnent douloureusement avec ce que Delacroix a peint.
Heureusement, parce que ce tableau nous rappelle que l’Europe a su, par le passé, s’émouvoir, s’indigner, se mobiliser pour des causes qui dépassaient ses frontières. Le philhellénisme du XIXe siècle fut l’un des premiers grands élans de solidarité européenne.
Ce tableau en est le monument pictural. Son message – que la liberté vaut le sacrifice, et que sa perte nous concerne tous – est d’une actualité brûlante.
• Διακόσια χρόνια μετά την ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου, πιστεύετε ότι το μήνυμα αυτού του πίνακα του Ντελακρουά παραμένει ζωντανό σήμερα στην Ευρώπη;
Περισσότερο από ποτέ, δυστυχώς και ευτυχώς ταυτόχρονα. Δυστυχώς, γιατί η Ευρώπη εξακολουθεί να βλέπει λαούς να αγωνίζονται για την ελευθερία τους, την επιβίωσή τους και την ταυτότητά τους — και οι εικόνες που βλέπουμε σήμερα αντηχούν με οδυνηρό τρόπο όσα αποτύπωσε ο Ντελακρουά.
Ευτυχώς, γιατί το έργο αυτό μας υπενθυμίζει ότι η Ευρώπη στο παρελθόν κατάφερε να συγκινηθεί, να αγανακτήσει και να κινητοποιηθεί για υποθέσεις που ξεπερνούσαν τα σύνορά της.
Ο φιλελληνισμός του 19ου αιώνα υπήρξε μία από τις πρώτες μεγάλες εκφράσεις ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Το έργο αυτό αποτελεί το εικαστικό της μνημείο.
Το μήνυμά του — ότι η ελευθερία αξίζει τη θυσία και ότι η απώλειά της μας αφορά όλους — παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο.
• Selon vous, Missolonghi demeure-t-elle aujourd’hui un symbole de liberté pour l’Europe et pour les peuples qui se battent pour leurs idéaux ?
Absolument. Et je dirais même que Missolonghi mérite d’être bien mieux connue dans le reste de l’Europe qu’elle ne l’est aujourd’hui.
L’Exode héroïque de 1826 est l’un des épisodes les plus bouleversants de l’histoire européenne moderne, une ville entière qui choisit la mort en marchant vers la liberté plutôt que la capitulation.
Ce geste-là appartient au patrimoine moral de toute l’Europe. Missolonghi n’est pas seulement un lieu grec : c’est un lieu européen, universel, qui rappelle ce que signifie refuser la servitude.
• Κατά τη γνώμη σας, παραμένει σήμερα το Μεσολόγγι σύμβολο ελευθερίας για την Ευρώπη και για τους λαούς που αγωνίζονται για τα ιδανικά τους;
Απολύτως. Και θα έλεγα μάλιστα ότι το Μεσολόγγι αξίζει να είναι πολύ πιο γνωστό στην υπόλοιπη Ευρώπη απ’ ό,τι είναι σήμερα.
Η ηρωική Έξοδος του 1826 αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά γεγονότα της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας: μια ολόκληρη πόλη που επέλεξε τον θάνατο βαδίζοντας προς την ελευθερία, αντί να υποκύψει.
Αυτή η πράξη ανήκει στην ηθική κληρονομιά ολόκληρης της Ευρώπης. Το Μεσολόγγι δεν είναι μόνο ένας ελληνικός τόπος, είναι ένας ευρωπαϊκός, οικουμενικός τόπος, που μας θυμίζει τι σημαίνει να αρνείσαι τη δουλεία.
• Quel message souhaiteriez-vous adresser aux habitants de Missolonghi à l’occasion de cette présentation exceptionnelle ?
Je voudrais leur dire merci et prenez-en bien soin ! Merci pour ce que vos ancêtres ont accompli et qui a inspiré tout un continent. Merci pour l’accueil de toutes les personnes que j’ai vues au musée Xenokrateion, mais également dans la ville pendant mes journées passées à Missolonghi.
J’ai été bouleversée par l’accueil réservé à ce tableau qui, en un sens, vous appartient autant qu’à nous.
Et je voudrais leur dire aussi : Bordeaux est la gardienne de cette image de votre courage pendant deux siècles.
Aujourd’hui, en la rendant vôtre le temps de sa présence de 9 mois à Missolonghi, nous voulons vous dire que votre histoire n’a pas été oubliée.
Elle continue de nous habiter, de nous inspirer, et de nous rappeler pourquoi la liberté est le bien le plus précieux qui soit.
• Ποιο μήνυμα θα θέλατε να απευθύνετε στους κατοίκους του Μεσολογγίου με αφορμή αυτή την ιδιαίτερη παρουσίαση;
Θα ήθελα να τους πω ένα μεγάλο «ευχαριστώ» και να τους ζητήσω να το φροντίσουν!
Ευχαριστώ για όσα πέτυχαν οι πρόγονοί σας, εμπνέοντας ολόκληρη την Ευρώπη.
Ευχαριστώ για την υποδοχή όλων των ανθρώπων που συνάντησα, τόσο στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, όσο και στην πόλη, κατά τη διάρκεια των ημερών που πέρασα στο Μεσολόγγι.
Συγκινήθηκα βαθιά από τον τρόπο με τον οποίο υποδέχθηκαν αυτό το έργο, το οποίο, με έναν τρόπο, σας ανήκει όσο και σε εμάς.
Και θα ήθελα επίσης να πω το εξής: το Μπορντό υπήρξε ο θεματοφύλακας αυτής της εικόνας του θάρρους σας για δύο αιώνες. Σήμερα, επιστρέφοντάς τη σε εσάς για το διάστημα των εννέα μηνών που θα βρίσκεται στο Μεσολόγγι, θέλουμε να σας πούμε, ότι η ιστορία σας δεν έχει ξεχαστεί.
Συνεχίζει να μας συγκινεί, να μας εμπνέει και να μας υπενθυμίζει γιατί η ελευθερία είναι το πιο πολύτιμο αγαθό.
