Πηγή φωτό ΑΠΕ-ΑΜΠ

Η  σωματική και ψυχική ακεραιότητα και ανθεκτικότητα των εργαζομένων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης αποτελούν τα  βασικά συστατικά της διατήρησης της δυνατότητας παροχής σχετικών ποιοτικών υπηρεσιών  κατά τη διάρκεια της επιδημίας του Covid-19. Η παρακολούθηση και η αξιολόγηση της ψυχικής υγείας και  του προσωπικού υγειονομικής περίθαλψης, ιδιαίτερα των νοσοκομείων κορωνοϊού  και των ΜΕΘ,  είναι σημαντική, παράλληλα με ενίσχυση στη διαδικασία επανένταξής τους στο χώρο εργασίας σε περίπτωση που μολυνθούν οι ίδιοι.

Αναλογιζόμενοι διεθνή  ερευνητικά αποτελέσματα που καταδεικνύουν μια σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στον επιπολασμό σωματικών συμπτωμάτων και την ψυχολογική επιβάρυνση σε επαγγελματίες υγείας κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, στα ελληνικά πλαίσια έρχεται να προστεθεί επιπλέον βάρος σε ένα προσωπικό, το οποίο ήδη από τα προηγούμενα χρόνια της οικονομικής ύφεσης “κουβαλά” αυξημένα ποσοστά επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout).

Ένας από τους πλέον αποδεκτούς ορισμούς της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι αυτός που διατυπώθηκε από την Christina Maslach το 1982. Η Maslach περιέγραψε «ένα σύνδρομο σωματικής και ψυχικής εξάντλησης, στα πλαίσια του οποίου ο εργαζόμενος χάνει το ενδιαφέρον και τα θετικά συναισθήματα που είχε προς τους ασθενείς του, παύει να είναι ικανοποιημένος από τη δουλειά του και την απόδοσή του και σχηματίζει αρνητική εικόνα για τον εαυτό του».

 

Συμπτώματα επαγγελματικής εξουθένωσης

 

Μία από τις πρώτες ενδείξεις επαγγελματικής εξουθένωσης είναι η αυξημένη ευερεθιστότητα, η οποία μπορεί να εκδηλώνεται σε συνδυασμό ή να ακολουθείται από κατάθλιψη, αδιαφορία,  απογοήτευση και διαταραχές στη συγκέντρωση, με αποτέλεσμα την κόπωση και τη μειωμένη απόδοση. Ο εργαζόμενος νιώθει ότι δεν έχει πλέον τις ίδιες δυνάμεις που είχε στο παρελθόν, πιστεύει ότι δεν ανταποκρίνεται στις δικές του προσδοκίες ή του εργασιακού του περιβάλλοντος, νιώθει αποθαρρυμένος ιδιαίτερα όταν δεν αναγνωρίζεται η προσφορά του αλλά, τουναντίον, δέχεται κριτική. Αποτέλεσμα αυτής της συναισθηματικής κατάστασης είναι η ελάττωση των επισκέψεών του στους θαλάμους και ο βαθμιαίος περιορισμός της συναισθηματικής επικοινωνίας και της ενσυναίσθησης (empathy) προς τους ασθενείς. Έτσι η συμπεριφορά του γίνεται απρόσωπη και φέρεται σα να έχει απέναντι ένα «περιστατικό μιας αρρώστιας» παρά έναν άνθρωπο “αποκομμένο”, “απομονωμένο” που υποφέρει. Ο υψηλός βαθμός ενσυναίσθησης μπορεί να προδιαθέτει τους επαγγελματίες υγείας για συναισθηματική εξουθένωση από την καταβολή υπερβολικής προσπάθειας και αν η συναισθηματική εξάντληση δεν συνοδεύεται από προσωπική επιτυχία μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη αποπροσωποποίησης. Η συμπεριφορά αυτή ερμηνεύεται από τους άλλους σαν ψυχρότητα και έλλειψη ενδιαφέροντος και οι δυσμενείς αυτές ερμηνείες έχουν ως αποτέλεσμα να αισθάνεται ο εργαζόμενος ανεπαρκής και ένοχος για τη συμπεριφορά του, αναπτύσσοντας αρνητικά συναισθήματα προς τους ασθενείς, τους συνεργάτες του και τον ίδιο του τον εαυτό. Στα οργανικά συμπτώματα περιλαμβάνονται όλα τα χαρακτηριστικά που αφορούν τις τυπικές εκδηλώσεις στρες και άγχους όπως πονοκέφαλοι, γαστρεντερικά προβλήματα, δυσκολίες ύπνου, υπερένταση, σεξουαλική δυσλειτουργία, διαταραχές διατροφής και μυοσκελετικοί πόνοι. Η ευάλωτη αυτή σωματική υγεία του εργαζόμενου είναι δυνατόν να επηρεάσει επίσης και την ψυχολογική του υγεία και συμπεριφορά, με κυρίαρχα συμπτώματα το έντονο στρες, την ανία και το χαμηλό «ηθικό» αφενός και τη χαμηλή εργασιακή ικανοποίηση, την παραίτηση και τις συγκρούσεις αφετέρου.

Στάδια της επαγγελματικής εξουθένωσης

Η συναισθηματική εξάντληση (emotional exhaustion)

Έλλειψη ενέργειας χαρακτηρίζει τη συναισθηματική εξάντληση και η αίσθηση που υπάρχει στο άτομο είναι ότι δεν υπάρχουν άλλα αποθέματα και πηγές ανανέωσης ενέργειας. Το άτομο αισθάνεται ότι δε διαθέτει πλέον την απαιτούμενη διάθεση, ώστε να επενδύσει συναισθηματικά στη δουλειά του, και καταβάλλεται από τις απαιτήσεις των ασθενών και του εργασιακού του περιβάλλοντος. Δε βλέπει με προοπτική ότι την επόμενη ημέρα πρέπει να ξαναπάει στην εργασία του. Οι εργαζόμενοι που πάσχουν από το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης νιώθουν ότι δε μπορούν να αποδώσουν στην εργασία τους με την ίδια αποτελεσματικότητα και ευθύνη που είχαν στο παρελθόν και τις περισσότερες φορές έχουν αρνητική αντίδραση, όπως είναι η απομάκρυνση από την εργασία την οποία και θεωρούν ως αιτία του συνδρόμου. Έρευνες έχουν αποδείξει ότι οι υψηλές απαιτήσεις του εργασιακού χώρου και οι αντίστοιχες  υψηλές προσδοκίες συνιστούν και την αιτία της συναισθηματικής εξάντλησης.

Η αποπροσωποποίηση (Depersonalization)

Αποτέλεσμα της συναισθηματικής εξάντλησης είναι η αποπροσωποποίηση, μέσω της οποίας το άτομο αποστασιοποιείται από την εργασία του σταδιακά, συμπεριφέρεται με κυνισμό και αδιαφορία προς τους ασθενείς του, τους οποίους βλέπει ως «περιστατικά». Η συναισθηματική εξάντληση και έπειτα η αποπροσωποποίηση δημιουργούν το αίσθημα της αποτυχίας στο άτομο. Η αποπροσωποποίηση θεωρείται ως η διαδικασία απομάκρυνσης από το στρες, την πίεση και την κόπωση του ατόμου.

Η έλλειψη προσωπικών επιτευγμάτων (a reduced feeling of personal accomplishment)

Το αποτέλεσμα της συναισθηματικής εξάντλησης και της αποπροσωποποίησης είναι η έλλειψη των προσωπικών επιτευγμάτων, οπότε και έχουμε το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης. Ο αρνητισμός του εργαζόμενου που πάσχει από το σύνδρομο υπερισχύει και ειδικά στη σχέση του με την εργασία και τους ασθενείς του. Δε μπορεί να ανταπεξέλθει στην πίεση της εργασίας του και παραιτείται από την προσπάθεια χειρισμού των όποιων θεμάτων έχουν οι ασθενείς του και σταματά να ικανοποιείται από την εργασία του γενικά, οπότε και δε μπορεί να αποδώσει στο μέγιστο των ικανοτήτων του. Η κατάθλιψη είναι το συναίσθημα που ακολουθεί τη μειωμένη αυτοεκτίμηση. Η αλλαγή που ακολουθεί μπορεί  να είναι και η εγκατάλειψη της εργασίας του. Ο επαγγελματίας υγείας βιώνει αισθήματα αρνητισμού, απαισιοδοξίας και απαξίωσης καθώς αμφισβητεί τις ικανότητές του να εργάζεται.

Πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης – Τρόποι αντιμετώπισης

Συχνά επικρατεί η πεποίθηση ότι ο επαγγελματίας της υγείας δεν πρέπει να έχει προσωπικές ανάγκες, δεν πρέπει να επηρεάζεται από τον πόνο των ασθενών που φροντίζει, αλλά να ασκεί με αυτοθυσία ένα «λειτούργημα». Η πεποίθηση αυτή ενισχύει τον μύθο της παντοδυναμίας του και, παραδόξως, τον καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο στην επαγγελματική εξουθένωση. Η πρόληψη και η αντιμετώπιση της εξουθένωσης προϋποθέτουν την αμφισβήτηση αυτής της πεποίθησης και την αναγνώριση ότι, για να μπορέσει να φροντίσει και να συνοδεύσει τον ασθενή στην πορεία του, ο επαγγελματίας της υγείας πρέπει να φροντίσει παράλληλα τον εαυτό του. Η καθημερινή αντιμετώπιση της ασθένειας, του πόνου και του θανάτου  τον καθιστούν ευάλωτο.

Το κόστος της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι υψηλό. Τόσο οι επαγγελματίες υγείας όσο και οι ασθενείς επηρεάζονται αρνητικά από αυτή. Στο παρελθόν, η διαχείριση της επαγγελματικής εξουθένωσης βασιζόταν σε παρεμβάσεις οι οποίες αφορούσαν μεμονωμένες προβληματικές καταστάσεις (π.χ. οργανωτικό κλίμα). Σήμερα, η διαχείριση της επαγγελματικής εξουθένωσης βασίζεται σε μια ολιστική προσέγγιση των συνθηκών εργασίας. Οι παράγοντες που οδηγούν στην επαγγελματική εξουθένωση είναι σύνθετοι και διαφορετικοί μεταξύ τους με αποτέλεσμα, τις περισσότερες φορές, αν αντιμετωπιστούν αποσπασματικά ή όλοι μαζί στο σύνολό τους, η αντιμετώπιση του προβλήματος να είναι επιφανειακή. Οι επιλεγόμενες λύσεις στο πρόβλημα δεν θα πρέπει να είναι ούτε εύκολες ούτε γρήγορες. Κάθε μία από αυτές είναι απαραίτητο να προσαρμόζεται στις εργασιακές και οικογενειακές συνθήκες του εργαζόμενου. Οι τρόποι αντιμετώπισης της επαγγελματικής εξουθένωσης μπορούν να εφαρμοστούν σε διάφορα επίπεδα (ατομικό, κοινωνικό, διοικητικό). Στο ατομικό επίπεδο, ο επαγγελματίας υγείας μπορεί να εφαρμόσει τα μέτρα ο ίδιος. Σε κοινωνικό επίπεδο, απαιτείται η συνεργασία και οι προσπάθειες αρκετών ατόμων, όπως π.χ. των συνεργατών. Στον τομέα του οργανισμού, τα μέτρα αναφέρονται σε πολιτικές και διοικητικές λειτουργίες, οι οποίες θα πρέπει να εφαρμόζονται για να βοηθήσουν τον εργαζόμενο να αντιμετωπίσει το εργασιακό στρες.

  • Βασίλης Μπρούμας

Διευθυντής ψυχίατρος ΕΣΥ

Γνωσιακός συμπεριφορικός ψυχοθεραπευτής

Γενικό Νοσοκομείο Αιτωλοακαρνανίας


  • Ξένια Σιάσου

M.Sc. Γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία

Γενικό Νοσοκομείο Αιτωλοακαρνανίας